‘Zeer mislijk, somtijds zelfs afschuwelijk uitgedoschte mannen.’

Zo omschreef dominee Stephanus Hanewinkel de Sinterklazen die hij aantrof in de dorpen van de Meijerij toen hij in 1798 een reis maakte door deze streek en daarbij ook Tilburg aandeed. Behalve deze kwalificatie van óók de toenmalige Tilburgse Sinterklaas schreef de rondreizende en schrijvende predikant over Tilburg ook loftuitende woorden: ‘Dit dorp is het grootste van de geheele Majorij (…), hetzelfde is als eene Stad aangelegd.’ De dominee had een vooruitziende blik want Tilburg kreeg een paar jaar later, in 1809, stadsrechten van Lodewijk Napoleon, de jongere broer van…, met wie we nu weer kennis kunnen maken in een speelfilm.

Maar Hanewinkel schreef ook dat de Tilburgers dom waren en vol bijgeloof, net als alle andere katholieke Meierijenaars. Stephanus Hanewinkel (1766-1856) schreef twee boeken naar aanleiding van zijn reizen door de Meijerij. De inhoud is zeer sterk antikatholiek gekleurd. Naar aanleiding van zijn bezoek aan Tilburg schreef hij: ‘De haat der Roomschen tegen de Protestanten is overal geweldig sterk…’ De grondslag van die weerstand liet hij onvermeld, maar dat terzijde.

Klein gebak

Doordat hij zoveel vormen van volksgeloof (in zijn ogen bijgeloof) beschrijft, is het werk nu zeer waardevol als unieke bron van informatie over de volkscultuur in de Meijerij – dus ook Tilburg. Hij besteedde bijvoorbeeld aandacht aan de verkoop van urine door de Kruikenzeikers. Zijn typering van Sinterklaas spreekt boekdelen. In die tijd werd in Tilburg Sinterklaas gevierd, overigens net als Vastenavond en andere winterfeesten. Hoe de Tilburgse Sinterklaasviering er toen uit heeft gezien is niet bekend, maar we kunnen ons een goed beeld vormen als we uitgaan van een beschrijving van Hanewinkel. Hij zag hoe de ‘mislijke mannen’ ‘klein gebak’ rondstrooiden. De kinderen geloofden tot zijn afrijzen stellig dat dit Sinterklaas was.

Het is interessant en plezierig tegelijk om vast te stellen dat er wat dat betreft (snoep strooien, het prachtige Sinterklaasgeloof van kinderen en een rondtrekkende Sinterklaas) niets is veranderd in ruim twee eeuwen. In zijn algemeen: Sinterklaasviering is eeuwenoud. In 1427 bijvoorbeeld werden in de Utrechtse Sint-Nicolaaskerk schoenen van armen gevuld met geld. Dat Sinterklaas oud is weten we uit het verhaal dat over hem wordt verteld en uit liedjes waarin ‘Sinterklaas’ en ‘oude baas’ lekker rijmen. Hoe oud Sinterklaas precies is kunnen we ongeveer uitrekenen. Een van de weinig historische feiten die van deze bisschop bekend zijn is dat hij in 325 het concilie van Nicea heeft bijgewoond. Kort daarna is hij overleden. Als we het jaar 325 als uitgangspunt nemen en dat getal aftrekken van het jaar 2023 dan komt daar de leeftijd van 1.698 jaar uit. Methusalem, die eventjes 969 jaar werd, valt bij de Sint in het niet.

Solidariteit

De rijke en kleurrijke volkscultuur die in de Middeleeuwen rond Sinterklaas ontstond, had als centraal thema het geven aan armen, delen, solidariteit. Het is erg interessant dat de Tilburgse Sinterklaastraditie ook daar op is terug te voeren, althans de openbare viering. Deze is voor de eerste keer gehouden in 1901. In dat jaar was het Koninklijke Harmonie Orpheus die voor de eerste keer een openbare intocht van Sinterklaas organiseerde. Dat werd meteen begrepen door de Tilburgers omdat in de gezinnen al sinds jaar en dag Sinterklaas werd gevierd, op min of meer dezelfde manier als tegenwoordig, inclusief het zetten van de klomp en kinderen die zich ongeduldig afvroegen of Sinterklaas al was geweest – en die heilig geloofden.

Koninklijke Harmonie Orpheus, opgericht op 15 september 1864 en daarmee een van de oudste verenigingen van Tilburg, repeteerde in een café in ’t Goirke. De eerste openbare intocht, ondertussen een van de allereerste van Nederland, concentreerde zich dan ook in die hoek van Tilburg. En – en dat is een belangrijk onderdeel van deze geschiedenis – men trok rond om geld en goederen op te halen voor de armen. Die goederen waren veelal stoffen waarvan een hele schare vrouwen warme winterkleren maakten voor arme kinderen. Tegenwoordig is het Tilburgs Sinterklaascomité nog steeds gericht op het bieden van een mooi Sinterklaasfeest aan arme mensen, in het bijzonder kinderen.