De ontdekking van kleurrijke tegeltableaus in het hoekpand aan het Besterdplein zorgde begin 2026 voor een kleine sensatie in Tilburg. De nieuwe exploitant, verkoper van worstenbroodjes, had niet verwacht dat zijn winkel plotseling 'erfgoednieuws' zou worden. Al snel bleek dat ook in de voormalige De Gruyter-panden aan de Heuvelstraat en de Bredaseweg nog tableaus aanwezig waren. De vondst riep meteen vragen op: 'hoe bijzonder zijn deze tegels en wat vertellen ze over het verleden van de winkels?'

Het van oorsprong Bossche kruideniersbedrijf bestond tussen 1818 en 1977. Op het hoogtepunt in de jaren zestig had het bedrijf meer dan 550 filialen en bijna 7.500 werknemers in heel Nederland. De Gruyter vestigde zijn eerste Tilburgse filiaal in 1905 aan de Heuvelstraat 1, spoedig gevolgd door een winkel aan de (Oude) Markt (Heuvelstraat 111) in 1909. Er volgden nog 10 winkels. In 1963 opende De Gruyter de laatste Tilburgse vestiging aan de Westermarkt 34.

Exterieurs van De Gruyter

De panden van De Gruyter zijn duidelijk herkenbaar dankzij twee architecten die de huisstijl bepaalden, voor zowel het interieur als het exterieur. De architect W.G. Welsing (Arnhem 1858 - Arnhem 1942) ontwierp de winkels tussen 1906 en 1933. Vanaf 1928 nam architect T. Wilschut (Ridderkerk 1905 – Den Bosch 1961) het stokje over, een rol die hij tot 1961 vervulde. Waar Welsing nog een combinatie maakte van de sierlijke Art Nouveau-stijl koos Wilschut uitsluitend voor een strakkere vormentaal die herkenbaar is voor de jaren 1920 en 1930. De panden van De Gruyter, vaak op een hoek gelegen, waren aan de buitenkant onder andere herkenbaar door de decoratieve gevels, bestaande uit goud en blauw geglazuurde tegels die De Porceleyne Fles in Delft vervaardigde. Prominent op de gevel prijkte de naam De Gruyter in koperen letters, overigens tot aan 1900 nog altijd geschreven met een ij. Een fraaie gevel van een van De Gruyters in Tilburg is te vinden op Gasthuisring 5. Geheel in de stijl van het Interbellum is dit kubusvormige pand ontworpen door de architect T. Wilschut in 1931. Te zien zijn de goud- met blauw geglazuurde tegels aan de voorgevel, evenals de goudkleurige letters P. De Gruyter & Zn. Daarbij is het pand voorzien van fraaie glas-in-loodramen.

Tegeltableaus in Tilburgse Gruyters

Naast het exterieur wordt in diverse literatuur het opvallende winkelinterieur vaak genoemd. Aan het plafond hingen kroonluchters en in de winkel stonden koperen koffiesilo’s, roodgelakte theebussen, maalmachines en open bakken met erwten en bonen. De toonbank was van marmer en voorzien van weegschalen en een nikkelen kassa. Het luxueuze karakter werd versterkt door spiegels, marmer, koperen stangen en grote palmen, waardoor de kruidenierswinkel eerder op een elegant paleis leek dan op een gewone zaak. Bijzonder waren de (exotische) kleurrijke tegeltableaus. Er zijn 'Hollandse' versies en 'exotische'. Met de blik van nu gelden deze laatste als koloniale verbeelding. Een van de tableaus toont bijvoorbeeld een dessa: het Indonesische platteland met rijstvelden, palmbomen en arbeiders, weergegeven in een stereotiep, sterk Eurocentrisch perspectief dat weinig met de lokale werkelijkheid te maken had. Zulke voorstellingen pasten in een bredere trend om koloniale samenlevingen te idealiseren en exoteren en de koloniale handel esthetisch te verpakken. De decoratie riep een gevoel van wereldse luxe op, terwijl ongelijkheid en dwang onzichtbaar bleven.

Hollands landschap

Van de 11 Gruyterwinkels in Tilburg zijn er drie adressen waar tegeltableaus te zien zijn (geweest). Het eerste pand betreft Heuvelstraat 111. Op een foto uit 1948 is te zien dat er ‘vroege’ tegeltableaus zijn geweest met een Hollands landschap en een tafereel over transport, omlijst door dunne ornamentale randen. In 1951 werden de oudere tegeltableaus vervangen door een ‘moderne’ serie, nu nog aanwezig in de winkel Erica Kruiderijen (1973 - heden). De verbeelde thema’s zijn een mix van exotische en Hollandse taferelen met rijst en thee in respectievelijk Indonesië en Japan. Koffie, fruit en jam en brood zijn verbeeld met blonde Europese dames. De kaasmarkt is te interpreteren als ‘Hollands’.

Een tweede locatie is Besterdring 13. Na de vergunningaanvraag in 1921 verrees daar een vrijwel vierkante winkelruimte met een hoekvormige toonbank en een tweedelige, schuin geplaatste toegangsdeur, dezelfde opzet als in de Heuvelstraat. Omdat er vooralsnog geen foto’s zijn van het interieur uit deze periode, is het niet zeker of er eerder tegeltableaus waren. Ook hier ging de modernisering van 1954 gepaard met een forse uitbreiding van de winkel. De huidige tegeltableaus, gelijk aan de Heuvelstraat qua sfeer en kleur, dateren uit deze verbouwingsfase. Het zijn vijf afbeeldingen van Europese dames aan koffie, fruit en jam, wederom een Hollandse kaasmarkt en een Indonesische dessa. Nieuw zijn hier twee Afrikaanse mannen aan de koffie. Hoewel de sfeer en de kleur hetzelfde zijn, zijn de afbeeldingen niet identiek, maar net vanuit een ander perspectief getekend. Begin 2026 werden deze tableaus 'ontdekt' omdat een nieuwe eigenaar de winkel verbouwde. Omdat de tegels niet pasten bij de uitstraling van het winkelconcept, zijn ze weer verborgen achter gipsplaten. De tegeltableaus blijven zo goed geconserveerd.

Lepelaers

Tot slot zijn er zichtbare tegeltableaus in het hoekpand Bredaseweg 47. Dit pand heeft geen vooroorlogse geschiedenis, maar werd pas in 1949 door De Gruyter gekocht van bakker Hub. Lepelaers. In de vergunning van 1950 is te lezen dat het voormalige koffiehuis een nieuwe bestemming kreeg als winkel. Net als de tegels uit de Heuvelstraat en de Besterd zien we hier de volgende taferelen: de oogst van rijst in Indonesië, het drinken van koffie in Noord-Afrika, Europese dames aan de koffie en Japanse dames aan de thee. Opvallend bij deze vier taferelen is dat er overal drie personen op staan.

Gasthuisstraat 5 bevat geen tegeltableaus. Het strakke, vierkante karakter van het gebouw is doorgevoerd in het interieur. Bekijken we foto's van het interieur dan zien we dat zowel de wandbekleding boven de toonbank, als de toonbank zelf, betegeld zijn met gelijk gekleurde vierkante tegels. Zelfs de schappen in de winkel zijn vierkant.

'Gruyteren'

De tegeltableaus in de Tilburgse vestigingen zijn niet uniek te noemen. Wie de talloze foto’s van Gruyterinterieurs in Nederland bekijkt, ziet overal diverse series tegels, in de stijlperioden van Art Nouveau tot en met de polychrome, pastelkleurige tekeningen van na 1937. Echter, er is één aspect dat waarschijnlijk nergens anders in Nederland geassocieerd wordt met De Gruyter en dat is het zogeheten ‘gruyteren’, het op en neer lopen tussen De Gruyter Heuvelstraat 1 naar De Gruyter Heuvelstraat 111. Veel Tilburgers zagen het als een wandeling met geliefde of met vrienden en is vergelijkbaar met het flaneren op een boulevard.

Petra Robben, stadsconservator bij Stadsmuseum Tilburg deed onderzoek naar de tegeltableaus van De Gruyter. Regionaal Archief Tilburg nam het verhaal en de foto's op in de Wiki Midden-Brabant bij het lemma P. de Gruyter & Zoon.