Muzikant en componist Tom America (77) uit Tilburg bewandelt al ruim veertig jaar zijn eigenzinnige muzikale pad. De geboren Limburger is ook één van de kartrekkers binnen de stichting 'Tilburg Eert Henny Vrienten'. Op zondag 6 december brengt America in Concertzaal Tilburg zijn eigen muzikale verhaal tot leven: met gasten, herinneringen en vanzelfsprekend ook een ode aan zijn overleden vriend.

Door Ron van Kuijk

Een ontmoeting die het muzikale leven van Tom America mede zou bepalen, vond plaats in 1974. America speelde toen met zijn band in Posjet aan de Academielaan. Het optreden verliep niet bepaald vlekkeloos, maar na afloop stond Henny Vrienten aan de bar. De twee kenden elkaar al langer, maar hadden nog nooit echt met elkaar gesproken. Vrienten had iets gehoord wat hem beviel en nodigde America uit om eens langs te komen: “Dat verraste mij. Want in die tijd waren muzikanten toch vooral opponenten van elkaar. Het was niet gebruikelijk dat iemand zei: 'Kom eens langs'. Je hoorde eerder dat je er niks van kon. Maar Henny zei dat hij leuke liedjes had gehoord. En daar is onze band ontstaan. We maakten later samen muziek in Henny's woning aan de Laarstaat. Gewoon voor de lol. Uiteindelijk groeide dat uit tot een hechte vriendschap.”

America spreekt met warmte en bewondering over Vrienten, die op 25 april 2022 op 73-jarige leeftijd overleed. Wat hem vooral bijblijft, is de manier waarop zijn vriend zich bleef ontwikkelen. De in Broekhoven opgegroeide Vrienten ontpopte zich immers tot een veelzijdig componist, schrijver en muzikant: "Zonder zijn nieuwsgierigheid te verliezen. Ik heb met eigen ogen gezien hoe goed hij werd in het schrijven van liedjes. In het begin maakte hij vooral nummers die hij ook door anderen had kunnen laten zingen. Hij was een songwriter die een goed liedje schreef en vervolgens keek wie het wilde hebben. Maar toen hij via Ernst Jansz bij Doe Maar terechtkwam, gebeurde er iets bijzonders. Ernst bracht hem ertoe om over zichzelf te gaan zingen. Henny begon in het Nederlands te zingen en opeens brak er iets open. Hij werd persoonlijker, speelser en soms ook recalcitrant. De rest is geschiedenis.”

Volgens America zat Vrientens kracht niet alleen in zijn talent, maar ook in zijn vermogen om kansen te zien en anderen vooruit te helpen. “Henny was ontzettend snel. Als ik een nummer had waar ik niet helemaal uitkwam, keek hij ernaar en zei hij: 'Als je nou dit doet met die akkoorden en daar een break maakt, dan heb je het'. Dan dacht ik: 'Shit, ja, natuurlijk!' Hij kon heel snel tot de kern komen. Hij was als een kapitein op een groot schip die zei: 'Hup, naar rechts, jongens, want daar moeten we zijn'.”

Experimentele liedjesmaker

Ook America ontwikkelde een geheel eigen stijl. Als voorman van MAM maakte hij muziek waarin gesproken taal, bijzondere ritmes, observaties en onverwachte onderwerpen samenkomen. Er zijn zeker paralellen met een hedendaagse artiest als Spinvis die zeer door America beïnvloed is. "Mijn nummers volgen niet altijd de gebruikelijke muzikale patronen. Ik noem mezelf een liedjesmaker, al is het woord experimenteel eveneens van toepassing. Ik knip dingen uit elkaar en voeg ze op een nieuwe manier bij elkaar. Ik volg de spraak, waardoor er soms heel ongewone akkoordovergangen en onregelmatige maten ontstaan. Er wordt bij mij vaak gesproken in plaats van gezongen. Dat is misschien ongebruikelijk, maar het is wel muziek. Ik maak geen liedjes volgens een vast recept. Ik ben voortdurend op zoek naar iets wat er nog niet is.”

Dat eigenzinnige karakter bracht America niet naar de hitlijsten, maar hij beschouwt zijn carrière allerminst als mislukt. Naast zijn werk als muzikant gaf hij achttien jaar les als tekendocent. Later werkte hij op kunstopleidingen als coach en aan kunstprojecten, waarin interviews, muziek en beeldende kunst samenkwamen: “Ik heb veel dingen gemaakt die niet lukten, omdat ik iets zocht wat ik zelf nog niet kende. Soms verlaat je de gebaande weg, maar ben je nog niet aangekomen waar je moet zijn. Dan mislukt er weleens iets. Dat hoort erbij. Ik ben nu 77 en voel me een rijk man, omdat ik trouw ben gebleven aan mezelf. Ik wist niet precies wat ik zocht, maar uiteindelijk ben ik uitgekomen bij iets wat met mezelf samenvalt. Dat vind ik goed gelukt.”

Die artistieke houding herkent hij ook bij Vrienten. Beiden bleven zich ontwikkelen en lieten zich voeden door wat ze om zich heen zagen en hoorden. Toch was er geen sprake van dat de een de ander muzikaal kopieerde. Ze volgden ieder hun eigen weg, met wederzijds respect. De band met Vrienten klinkt ook door in het nummer 'Je bent nog niet van jezelf', de ode die America voor zijn vriend maakte. Hij stelde het stuk samen uit fragmenten van interviews waarin Vrienten over zichzelf en zijn ontwikkeling vertelt. “Henny vertelde dat het hem meer dan dertig jaar had gekost om bij zichzelf uit te komen. Dat vind ik een belangrijke constatering. Veel mensen hebben niet eens in de gaten dat je bij jezelf kunt uitkomen, dat het een opdracht of een mogelijkheid in je leven is. Henny was zich daar heel bewust van. Dat raakt aan mijn eigen zoektocht: wat kan ik nog toevoegen aan alles wat er al is?”

Blijvend kunstwerk

Ook America's betrokkenheid bij de stichting Tilburg Eert Henny Vrienten komt voort uit die waardering. De stichting werkt aan een blijvend kunstwerk in de Tilburgse binnenstad als nagedachtenis aan Vrienten. America hoopt dat het niet alleen een herinnering aan de muzikant Vrienten wordt, maar ook nieuwe generaties inspireert: “Ik vind dat Henny de statuur heeft om zo herinnerd te worden. De stad moet herkennen dat dit een heel bijzondere zoon van ons was. Het moet een kunstwerk van kwaliteit worden. Ik hoop dat ik een beetje mee mag bewaken dat het geen rommel wordt, want daar zou Henny zelf ook niet van gediend zijn. Het zou mooi zijn als er straks een jongen of meisje van een jaar of tien langsloopt en denkt: 'Die Henny Vrienten, dat is iemand naar wie ik op wil kijken. Daar wil ik voor werken'.”

"Het gemis blijft groot," aldus America. "Ik had Henny graag nog jaren zien genieten van alles wat hij had bereikt. Tegelijkertijd blijft vooral de herinnering aan een genereus mens die niet ophield nieuwe dingen te ontdekken."

Eenmalig muzikaal portret

Op zondag 6 december staat Tom America in Concertzaal Tilburg met 'Iemand met zo weinig talent'. De titel verwijst naar een opmerking van een voormalige academiegenoot, die zich afvroeg hoe iemand zonder uitgesproken virtuoos talent toch zo'n eigenzinnige en invloedrijke stem kon ontwikkelen. Presentator Marcel Vanthilt leidt de avond waarin muziek, gesprekken, herinneringen, archiefmateriaal en live-uitvoeringen samenkomen. Onder anderen Henk Hofstede (NITS), Gé Reinders, Delphine Lecompte en diverse andere gasten leveren een bijdrage.

Voor America is het concert vooral een gelegenheid om te laten zien wie hij is en welke invloeden zijn werk hebben gevormd. Ook zijn ode aan Vrienten krijgt vanzelfsprekend een plek in het programma: “Het is eenmalig en dus nergens anders te zien. Het is een cadeautje van de Schouwburg/Concertzaal. Toen me werd gevraagd of ik een concert wilde samenstellen, had ik binnen tien minuten het hele programma in mijn hoofd. Ik heb alles wat ik heb meegemaakt doorleefd en heb warme contacten met mensen met wie ik graag werk. Het wordt een duiding van wie ik ben en wat ik waardeer. Uiteindelijk komt het uit bij mijn eigen muziek, maar daarin zitten allerlei lagen. Het gaat om de ritmes, de akkoorden, de mensen die ik laat vertellen en de keuzes die ik maak. Dat hele proces wil ik laten zien. En Henny? Die had er natuurlijk zelf gewoon bij moeten zijn, maar ook deze avond wordt hij niet vergeten..."